'Het zit tussen de oren'...als er één zin is waar vrijwel iedereen die worstelt met onverklaarbare klachten allergisch voor is, dan is het wel die zin of een zin met gelijke strekking. Waarom hebben we zoveel moeite met die zin? En is dat altijd terecht?
Onbegrip
Een opmerking als 'Het zit tussen de oren' of 'Zou het ook psychisch kunnen zijn?' wordt vaak gebruikt wanneer er geen onderliggende oorzaak gevonden wordt voor de klachten die iemand ervaart.
In onze wereld hebben we de wetenschap verheven tot de waarheid. Als door middel van de huidige wetenschappelijke onderzoeksmethoden iets niet aangetoond kan worden, dan bestaat het niet. Het fijne daaraan is dat het een gevoel van controle geeft. Datgene wat wetenschappelijk aangetoond kan worden, kan ook begrepen worden. Of in ieder geval kun je een begin maken met iets te leren begrijpen.
Het probleem is alleen dat er, hoewel we als mensheid inmiddels heel veel geleerd hebben over hoe deze wereld en het menselijk lichaam in elkaar steken, ook nog zo ongelooflijk veel is wat we niet weten.
We kunnen denken dat we ongeveer begrijpen hoe het menselijk lichaam en de menselijke geest in elkaar steken. En Goddank heeft dat ook heel veel goede behandelmethoden en medicatie opgeleverd. Maar er is ook zoveel wat we nu nog niet weten, terwijl het over 100 jaar normaal gedachtegoed is.
Begrijp me niet verkeerd: ik ben groot voorstander van de medische wetenschap. Zonder de ontdekking van antibiotica had ik deze blog niet kunnen tikken. Maar waar het fout gaat is dat we er vanuit gaan dat de medische wetenschap het antwoord heeft op alles. Dat is nou eenmaal niet zo.
Wanneer een arts of zorgverlener jouw onbegrepen klachten afdoet als met een 'het zit tussen de oren', voel je je onbegrepen en ongehoord. Iemand lijkt daarmee iets te zeggen als: 'Er is niets aan de hand. U stelt zich aan en heeft een schop onder de kont nodig.'
Het zou zoveel beter zijn wanneer een arts de onbegrepen klachten die een patiënt ervaart serieus neemt door te zeggen: 'Ik begrijp ook niet wat het probleem is. Maar ik zal alles doen wat in mijn vermogen ligt om te achterhalen wat u kan helpen. En ook als we daar niet achter komen wil ik dat u weet dat u hier altijd terecht kunt.'
Zwakte
Soms hebben klachten wel degelijk een psychische oorsprong of wordt in elk geval een deel ervan veroorzaakt door psychische factoren. Dat is moeilijk om te accepteren omdat 'tussen de oren' in onze maatschappij al snel gezien wordt als 'zwak'. Dat maakt dat we liever niet horen dat klachten ook een psychische oorsprong hebben. Want wat je dan hoort is: 'Je bent niet sterk genoeg om het leven aan te kunnen en daarom heb je die klachten'.
Dat is een probleem van ons allemaal. Want er is zoveel mis met deze redenatie.
Waarom is iemand die kanker krijgt een vechter en iemand die worstelt met psychische problematiek of fysieke klachten die daardoor veroorzaakt worden zwak?
Ik heb daar wel zo mijn theorieën over. We houden van controle. Dat we begrijpen wat er gebeurt. Want wanneer we begrijpen wat er gebeurt, is de wereld behapbaarder voor ons. Veel fysieke ziektes kunnen we nog enigszins begrijpen. Een verkeerde celdeling, tekort aan een bepaalde stof, een verkalking van een ader. Daar hebben we nog een vorm van grip op. Bovendien zijn ze vaak aantoonbaar.
Psychische problemen zijn veel ongrijpbaarder. Ze zijn meestal niet aantoonbaar en je ziet het meestal niet aan iemands buitenkant. En wat je niet zit, is er in onze wereld vaak gewoon niet. En dus hebben we bij psychische problematiek vaak de associatie 'zwak'.
Onrechtvaardig
Daarnaast wordt het afdoen met 'het zit tussen de oren' vaak als onrechtvaardig ervaren. De zin is synoniem geworden voor 'je zeurt'. Je krijgt geen erkenning voor je klachten, terwijl jij er iedere dag mee te maken hebt en ze vaak grote invloed hebben op je leven. Dan is het echt niet oké als iemand jouw klachten afdoet met een dooddoener en vervolgens doorgaat naar de volgende patiënt. Wat jij nodig hebt is een luisterend oor en iemand die met je meedenkt. Ook als dat luisterend oor niet begrijpt wat er aan de hand is.
It's all about the money
Nog een factor die meespeelt in het hele verhaal en eigenlijk ook onder 'onrechtvaardig' valt, is die van geld. Veel ziektes zijn nu nog onbekend omdat er domweg geen geld wordt uitgetrokken voor onderzoeken. En niet zelden treft dit vaker klachten die bij vrouwen voorkomen dan bij mannen. Denk aan een ziekte als endometriose, waar nu pas steeds meer bekendheid over komt terwijl vrouwen jarenlang zijn weggezet als aanstellers want 'elke vrouw heeft last van menstruatieklachten. Dat hoort er nou eenmaal bij.' Het klinkt wat cynisch, maar ik heb soms de indruk dat daar nu pas meer onderzoek naar komt omdat vrouwen een steeds groter deel uitmaken van de beroepsbevolking en iedere zieke vrouw de maatschappij geld kost. Gelukkig kun je hem ook positiever zien: omdat we steeds meer vrouwelijke artsen krijgen, komt er ook steeds meer aandacht voor klachten die vooral vrouwen betreffen.
Maar geld speelt ook op een andere manier een grote rol. Het is op economisch vlak vervelend wanneer er in de buurt van een geitenhouderij aanzienlijk meer gevallen van Q-koorts opduiken. Of wanneer in de buurt van de bollenvelden aanzienlijk meer mensen neurologische klachten krijgen. Want dit zijn bedrijven die geld opbrengen voor onze economie. En onze economie is heilig in dit land. Dat veel mensen onverklaarbare klachten krijgen van hoe we die economie vormgeven wordt weggewoven en zit niet zelden 'tussen de oren'... Maar dat er geen geld is voor onderzoeken of dat bedrijven of overheid niet bereid zijn om de (vaak financiële) consequenties te aanvaarden van gezonder beleid, wil niet zeggen dat de klachten niet echt zijn en dus wel 'tussen de oren' moeten zitten.
Relationele gevolgen
Ook binnen relaties kan de suggestie dat er fysiek niets aan de hand is en dat klachten 'tussen de oren' zitten een behoorlijke wissel trekken. Je partner die zegt: 'De artsen kunnen toch niets vinden? We gaan gewoon even lekker op vakantie en daarna zetten we de schouders er weer onder.' Vrienden die steeds minder van zich laten horen, omdat ze het ingewikkeld vinden dat je niet meer kunt wat je vroeger kon, terwijl er niets aangetoond kan worden. Verlies van contact met collega's, omdat je niet meer kunt werken en je hen, noodgedwongen, 'in de steek gelaten' hebt.
Grote consequenties
Het probleem van deze hele gedachtengang is dat het in onze maatschappij grote consequenties heeft wanneer jouw klachten worden afgedaan met een 'het zit tussen de oren'. Ontslag, verlies van inkomen, verlies van contacten, verlies van vertrouwen in instanties, verlies van vertrouwen in eigen kunnen, verlies van toekomstperspectief.
En ja...daardoor vaak ook een verergering van zowel fysieke als psychische klachten. Want je niet gezien en gehoord voelen, frustratie en piekeren over het 'hoe nu verder?' heeft over het algemeen geen goede invloed op je lichamelijke en psychische gezondheid.
En toch...
Wanneer je alle bovenstaande mogelijke consequenties leest die een suggestie als 'het zit tussen de oren' kan hebben, is het geen wonder dat veel mensen boos reageren als ze iets dergelijks te horen krijgen.
En toch zit er meestal ook wel een kern van waarheid in. In de westerse wetenschap zijn lichaam en geest vaak als twee verschillende entiteiten gezien die ook afzonderlijk van elkaar behandeld moeten worden. Gelukkig komt men hier steeds vaker van terug.
Als me iets duidelijk is geworden in mijn eigen ziektegeschiedenis en in die van de vele mensen die ik spreek, is dat lichaam en geest onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Denk alleen maar eens aan een dag waarop je flinke griep hebt. Hoe vaak was jij vrolijk op die dagen? Hoe vaak heb je gegoogeld of je niet iets veel ergers onder de leden had? Hoe vaak heb jij je zorgen gemaakt over een belangrijke afspraak later die week en de vraag of je die wel door kunt laten gaan? En hoe vaak heb je jezelf achteraf lachend op het hoofd gekrabd dat je je weer eens druk hebt gemaakt om niets?
Andersom geldt hetzelfde. Ik heb zelden iemand met grote zorgen op bijvoorbeeld financieel gebied of over een ziek kind horen zeggen dat hij zich verder fysiek kiplekker voelt.
Als ik hem op mezelf betrek heb ik vaak meegemaakt dat fysieke klachten toch écht tussen mijn oren zaten. Op de momenten dat ik psychisch niet lekker in mijn velletje zit heb ik de neiging om de meest vreemde fysieke klachten te ontwikkelen. Van duizeligheid tot zware spierpijn en van (extra) hartkloppingen tot migraine.
Ook voor mij geldt overigens dat de conclusie dat iets 'tussen mijn oren' zit wel een conclusie is die ik alleen zelf mag trekken. Als een ander aan me vraagt of iets ook psychisch zou kunnen reageer ik daar meestal minder goed op, omdat dat in mijn oren ook al snel klinkt als 'ben je niet gewoon zwak?'
Wat is nodig?
Hoe kunnen we nou het beste omgaan met onbegrepen fysieke klachten? Of met het feit dat fysieke klachten wel degelijk 'tussen de oren' kunnen zitten, maar dat dat niets afdoet aan wie jij als persoon bent?
Een paar suggesties voor omstanders:
- Neem iemand met onbegrepen klachten altijd serieus: Het feit dat jij iets niet begrijpt wil niet zeggen dat het er niet is. De suggestie dat iets 'tussen de oren' zit voegt helemaal niets toe. Bovendien: het maakt niet altijd wat uit of iets 'tussen de oren' zit of dat er een fysieke oorzaak voor is. Iemand heeft ergens last van. Dat zou altijd serieus genomen moeten worden.
- Geef erkenning: Ook wanneer je dingen niet begrijpt is het heel belangrijk dat je erkenning geeft aan iemand. Dat is echt niet zo moeilijk. Geef aan dat je het vervelend vindt dat iemand last heeft van die klachten. Stel vragen: Hoe is het voor jou om die klachten te hebben? Hoe beïnvloedt dit je dagelijks geven? Wat heb je nodig om verder te kunnen? Wat kan ik hierin voor jou betekenen?
- Luister: In het verlengde hiervan: luister gewoon onbevangen naar iemands verhaal. Alleen al het feit dat iemand een medemens tegenover zich vindt zonder oordeel kan al zoveel goed doen.
- Toon interesse: Als je goed wilt begrijpen wat er speelt, zijn niet alleen iemands klachten belangrijk. Toon ook interesse voor de mens zelf. Wat is het beroep? Heeft iemand een relatie? Zijn er kinderen? Wat zijn iemands hobby's? Leven de ouders nog? Op die manier vind je niet alleen een mens tegenover je in plaats van een patiënt, maar het totaalplaatje kan je ook helpen om beter te begrijpen wat er speelt of in te grijpen op stress-factoren als financiële zorgen of mantelzorg zonder daar gelijk een oorzaak in te zien van de ontstane klachten. Maar verlichting op die vlakken zou wel bij kunnen dragen aan verlichting op de ervaren klachten. Al is het alleen al omdat iemand minder energie kwijt is aan randzaken.
- Realiseer je dat je maar een klein stukje van de klachten ziet: de meeste mensen laten buitenshuis een betere versie van zichzelf zien. Soms ingegeven door adrenaline, omdat ze het spannend vinden om bij een arts te komen. Soms ook omdat ze sterk over willen komen. Soms ook cultuurbepaald. Maar écht ziek zijn de meeste mensen alleen thuis. Laat hoe iemand op jou overkomt dus niet de hoofdlijn bepalen van je onderzoek. En vraag door hoe een échte ziekte-dag er voor iemand uitziet.
- Wees eerlijk: deze is speciaal voor behandelaren en artsen. Het is niet erg als jullie het ook niet begrijpen en jullie kennis en kunde niet ver genoeg reikt. Wees daar gewoon eerlijk over. 'Ik begrijp ook niet wat er aan de hand is. Maar ik zal mijn best doen om je de beste zorg te geven die ik je kan bieden. Zelfs als we nooit een oorzaak kunnen vinden.'
Een paar suggesties voor mensen met onbegrepen klachten:
- Hou een dagboek bij: Noteer je activiteiten op een dag. Wanneer had je welke klachten? Hoe voelde je je mentaal? Wat heb je gegeten en gedronken? Speelden er nog andere dingen die belangrijk zijn om te benoemen? Zo'n dagboek kan een arts helpen om samen met jou uit te vinden wat er aan de hand is.
- Verenig je: Jij bent zelden de enige met klachten zoals de jouwe. Vaak zijn er met een beetje googelen wel patiëntenverenigingen of belangenverenigingen te vinden waarin veel meer mensen te vinden zijn met vergelijkbare klachten. Je kunt van elkaar leren, informatie uitwisselen over behandelmethoden en medicatie die wél werken, erkenning en herkenning vinden. Bovendien maken meer mensen meer geluid. En hoe vaker jullie als groep van je laten horen, hoe groter de kans dat er vroeg of laat wél een diagnose of oplossing komt voor jullie problemen.
- Neem iemand mee: Voel je je niet gehoord? Neem dan iemand die je vertrouwt mee naar een gesprek. Die persoon kan je helpen in het verwoorden van je klachten, aangeven wat hem of haar opvalt in jouw dagelijks functioneren en je ook troosten als een gesprek niet zo goed gevallen is.
- Vraag feedback bij mensen die je vertrouwt: Als een arts erbij blijft dat je klachten van psychische aard zouden kunnen zijn, vraag dan eens feedback bij je partner, vrienden of familie. Het is vaak moeilijk om ons eigen functioneren goed te beoordelen. Hoe denken zij over de opmerkingen van de arts? Deze tip is wel tricky, omdat ik ook de nodige verhalen ken waarbij familieleden uiteindelijk uit wanhoop maar meegingen in het verhaal van een arts omdat zij het ook niet meer wisten, terwijl er achteraf wel degelijk iets aan de hand blijkt te zijn. Maar als je een goede verstandhouding hebt met de mensen om je heen kom je hier samen wel uit.
- Vraag een second opinion: Voel je je onbegrepen door een arts of komt er geen diagnose? Vraag dan om een second opinion. Het kan ook nog weleens helpen om deze in België of Duitsland aan te vragen omdat artsen daar soms net weer anders kijken naar een probleem. Helaas wordt dit niet altijd vergoed.
- Wees niet bang voor het label 'psychisch': Bijna de helft van de Nederlanders krijgt in het leven te maken met psychische problemen. Dat is niet iets om je voor te schamen. Net zo min als een diagnose als 'kanker' iets is om je voor te schamen. Bij ziekte speelt je koppie hoe dan ook altijd een belangrijke rol. Als een arts op een goede manier (!!!) de psychische factoren meeneemt in de onderzoeken is dat eigenlijk alleen maar een heel goed teken en laat het zien dat hij/zij jou als totaal mens serieus neemt.
- Zorg goed voor je koppie: Of je klachten nou een psychische of een fysieke oorzaak hebben, het is belangrijk dat je goed voor je koppie zorgt. Alleen zo kom je deze periode zo goed mogelijk door. Zorg voor zover dat mogelijk is voor een gezonde leefstijl: eet gezond, slaap voldoende, beweeg voldoende, zorg voor genoeg ontspanning, onderhoud je sociale contacten, ga zoveel mogelijk naar buiten en zorg voor een vorm van zingeving in je leven.
- Maak een optelsom: Soms kost de strijd om de juiste diagnose je meer dan de klachten die je ervaart. Dan is het beter om die strijd op te geven. Dat voelt onrechtvaardig, maar jij bent meer dan je klachten. Het staken van de strijd levert je energie op die je op een andere manier kunt besteden.
- Wees mild naar jezelf: Soms is het ook goed om te erkennen dat klachten wel degelijk (deels) van psychische aard zijn en dus 'tussen de oren' zitten. Mij heeft dat in elk geval erg geholpen. Ik merkte dat het zoeken naar de juiste diagnose en de strijd daarvoor de klachten alleen maar erger maakte. Terwijl ze afnamen op het moment dat ik me erbij neerlegde en besloot er dan maar gewoon mee te gaan leven. Het zegt niks over 'sterk' en 'zwak', maar alles over de nauwe band tussen lichaam en geest. En nogmaals: bijna de helft van de Nederlanders krijgt in zijn leven te maken met klachten 'tussen de oren'. Uiteindelijk zegt het dus vooral dat we mens zijn.
Hoe het ook kan
In mijn vorige woonplaats was ik gezegend met een steengoede huisarts. Zij nam mijn fysieke klachten serieus, maar stelde ook altijd een aantal vragen over mijn privé-situatie. 'Hoe is het in je huwelijk?', 'Hoe gaat het met je familie?' en nog een aantal vragen. Daarmee gaf ze mij het gevoel dat ze me echt zag. Niet alleen als patiënt, maar ook als mens. Ze onthield wat er speelde in mijn leven (of, waarschijnlijker: zette dat in mijn dossier ;-) en stelde daar een volgende keer weer vragen over. Ze gaf me het gevoel dat ze het ook echt belangrijk vond om te weten hoe het met mijzelf ging, los van mijn klachten.
Het werd zelden een lang gesprek. Zij heeft ook nooit conclusies getrokken aan de hand van de privé-zaken die ik vertelde. Maar haar vragen leerden me wel in te zien dat het leven een totaalplaatje is van lichaam en geest. Dat de dingen die thuis speelden ook invloed hadden op mijn fysieke klachten. Ik betwijfel of zij het bewust zo bedoeld heeft. Maar door haar voelde ik me écht gezien en leerde ik mezelf accepteren met mijn fysieke en psychische kwetsbaarheden...die we allemaal hebben. In haar vond ik een mens tegenover me, die ook niet altijd begreep waar ik nou weer last van had, maar die me wel altijd serieus nam en gewoon open naar me luisterde.
Ten slotte
Ik ben me ervan bewust dat dit een heel gevoelig onderwerp is. Veel mensen zijn in pijnlijke situaties terecht gekomen door opmerkingen als 'het zit tussen de oren'. Ik hoop dat ik er met deze blog in geslaagd ben om een klein beetje erkenning te geven voor die pijn.
Wat jouw klachten ook zijn, begrepen of onbegrepen, fysiek of mentaal, jij verdient een luisterend oor. En de erkenning dat je de boel niet bij elkaar verzint en dat je niet zwak bent. Jouw klachten zijn echt. En dat jij ermee leeft zegt mij vooral dat je een sterk mens bent. Want je doet het toch maar dapper!
Gebruikte bronnen:
- Trimbos instituut: Cijfers psychische gezondheid
Reactie plaatsen
Reacties