Mijn broertje Wouter had een bijzonder herkenbare manier van thuiskomen. Tot grote ergernis van mijn vader reed hij ons grindpad op met zijn fiets en slipte dan, zodat het grind alle kanten op spatte en hij een diep donker spoor op ons grindpad achterliet. Nog maanden na zijn overlijden meende ik 's middags dat geluid te horen en dacht: 'Ah, Wouter is weer thuis' om niet lang daarna voor de zoveelste keer tot het verdrietige besef te komen dat hij nooit meer thuis zou komen.
Hoe is het mogelijk dat je brein je zo voor de gek kan houden wanneer je rouwt om het verlies van een geliefde? Wat gebeurt er eigenlijk in je brein wanneer je rouwt? En wat betekent dat voor jou wanneer je rouwt?
Rouw is een leerproces
De Amerikaanse neurowetenschapper en psycholoog Mary-Frances O'Connor bestudeerde twintig jaar lang wat er in het brein gebeurt wanneer we een dierbare verliezen. In haar boek 'Het rouwende brein' beschrijft ze een belangrijk nieuw inzicht dat de wetenschap over rouw heeft opgeleverd: rouwen is een vorm van leren.
Je kunt je brein zien als een machine die voortdurend voorspellingen doet. Het gebruikt alle informatie die het in het verleden heeft verzameld om te anticiperen op wat er gaat komen. Na jaren van samenleven weet je brein: als ik wakker word ligt mijn partner naast me in bed. Als ik iets grappigs meemaak vertel ik het aan mijn vriendin. Als ik ergens over twijfel dan bel ik mijn broer.
Die verwachtingen zitten diep in je brein verankerd als geïntegreerde patronen. Je kunt het vergelijken met de weg die je al jaren aflegt naar je werk. Je denkt er niet meer bij na hoe je op je werk moet komen. Je komt er eigenlijk vanzelf.
Wanneer iemand in jouw omgeving sterft, zitten die patronen nog steeds vast verankerd in je hoofd. Je weet dat iemand is overleden, maar in jouw brein zijn inmiddels duizenden kleine gewoontes voorgeprogrammeerd die ervan uitgaan dat je geliefde nog leeft. Het is geen onwil of ontkenning wanneer je jezelf erop betrapt dat je met je telefoon in de hand staat om je overleden moeder te bellen. Het is een ingesleten patroon. En het kost veel tijd om al die patronen één voor één te herschrijven.
Rouwen is het proces waarbij je brein leert hoe de wereld er nu uitziet, zonder die persoon erin.
Twee waarheden die niet samengaan
O'Connor beschrijft een tegenstrijdigheid waar veel rouwenden zich in zullen herkennen: het gevoel dat iemand er niet meer is én zo kan binnenlopen.
Dat komt doordat er in je brein twee informatiestromen tegelijk actief zijn die elkaar tegenspreken.
De eerste stroom komt van je geheugen: de herinnering aan het afscheid, de begrafenis, de lege stoel. De tweede stroom is veel ouder en gaat dieper. Dat is de stroom van de hechting. Wanneer we een sterke band vormen met iemand, legt het brein die relatie vast als een fundamentele overtuiging: deze persoon is er voor mij en ik ben er voor hem. Die overtuiging heeft zich door de jaren heen bewezen. Ze is keer op keer bevestigd.
Die hechtingsovertuiging verdwijnt niet vanzelf op de dag van het overlijden. Je brein heeft in het verleden geleerd dat als die persoon er niet is, hij of zij zich ergens anders bevindt. En dus geeft het nog signaaltjes af dat je iemand best kunt bellen, zoeken of een berichtje kunt sturen. Niet omdat je in ontkenning bent, maar omdat een oud deel van je brein precies doet waarvoor het gebouwd is: de verbinding in stand houden.
Het is dus ook heel normaal wanneer je in de eerste maanden na iemands overlijden nog meent iemands stem te horen, iemand ergens te zien of, zoals in mijn geval, iemand meent thuis te horen komen. Je brein is zó voorgeprogrammeerd dat het de leegtes alvast voor je invult zoals het gewend is.
Rouwmist: waarom je brein ineens wazig aanvoelt
Wanneer je rouwt, kun je ook last krijgen van een soort hersenmist: je vergeet afspraken, kunt een zin niet afmaken, verliest de draad van een gesprek. Je staat midden in de supermarkt en weet niet meer waarom je er bent. Het voelt alsof er een glazen wand tussen jou en de wereld staat.
Ook dit is geen zwakte, maar heeft alles met de werking van je brein te maken.
De hippocampus (het hersengebied dat verantwoordelijk is voor het vormen en ophalen van herinneringen) kan door rouw ontregeld raken. Dat kan ervoor zorgen dat je moeite krijgt met het opslaan van nieuwe herinneringen en het terugvinden van oude. Tegelijkertijd stijgt bij rouw het stresshormoon cortisol. Ook dan kan ervoor zorgen dat je geheugen, concentratievermogen en je manier van goed omgaan met emoties worden aangetast.
Je brein is letterlijk overbelast. Het verwerkt een verlies dat alles raakt — je identiteit, je toekomstbeeld, je dagelijkse ritme — en heeft daardoor minder ruimte over voor de gewone dingen van het leven.
Die rouwmist is geen teken dat je er slecht aan toe bent. Het is een teken dat je brein hard aan het werk is.
Wat helpt: het brein kan ook helen
Wanneer je te maken krijgt met verlies, moet je brein zichzelf gaan herschrijven. Ingesleten patronen moeten veranderen. Je brein moet zich aanpassen aan de nieuwe waarheid. Gelukkig is je brein daar ook toe in staat.
Zelfs de effecten van langdurige chronische stress zijn niet permanent. Onderzoek wijst op verschillende dingen die je brein kunnen helpen om te herstellen: in het nu leven, het van je af praten of schrijven van gevoelens, creatief bezig zijn door bijvoorbeeld te schilderen of muziek te maken, lichaamsbeweging en een enkele keer gerichte therapie zoals cognitieve gedragstherapie of rouwtherapie.
Dit zijn geen quick fixes. Rouw kun je niet omzeilen of zo snel mogelijk doorwerken. Maar deze activiteiten helpen je brein wel om nieuwe patronen te ontwikkelen en langzaam te leren hoe het leven er nu uitziet, zonder de fysieke aanwezigheid van de persoon van wie je zoveel houdt.
De meeste mensen herstellen weer na een periode van rouw. Niet in de zin dat het verlies verdwijnt, maar wel in de zin dat de acute pijn verandert in iets wat gedragen kan worden. Je zult merken dat je steeds minder geneigd bent om de telefoon te pakken om een overleden geliefde te bellen. Steeds minder vaak iemand even wilt informeren over wat je vandaag weer hebt meegemaakt. Dat op zichzelf kan ook voelen als een verlies. Maar je zult ook nieuwe wegen leren om dit met andere mensen of op een andere manier te gaan doen. Slechts een kleine groep rouwenden (minder dan 10%) loopt vast in die aanpassing en heeft hiervoor professionele begeleiding nodig.
Wat kan ik eraan doen?
Rouwen kan heel ingewikkeld zijn. Ik merk in mijn gesprekken met mensen dat ze vaak op zoek zijn naar een manier waarop ze er zo snel mogelijk doorheen kunnen komen. Soms ook aangemoedigd door opmerkingen van anderen die vragen of ze 'er al overheen zijn' of 'hier nu nog mee bezig zijn'.
We leven in een maatschappij van snelle oplossingen. Maar die zijn er niet voor rouw. Sterker nog: als je te snel door rouw heen wilt werken loop je juist meer risico op problemen in de toekomst.
Wat je wel kunt doen?
Lees je in over rouw. Wat het met je brein doet. Welke effecten het ook op je lichaam kan hebben. Zodat je goed geïnformeerd bent en niet raar opkijkt van klachten als hersenmist, slecht slapen of plotselinge fysieke klachten. Ze zijn niet leuk, maar ze horen er (tijdelijk) bij.
Wees lief voor jezelf. Rouwen zegt niets over hoe sterk of zwak jij bent, maar alles over hoe belangrijk de overleden persoon voor je was.
Zorg goed voor jezelf. Gezond eten, op vaste tijden naar bed, genoeg ontspanning, het onderhouden van sociale contacten, lichamelijke beweging...het zijn allemaal dingen die ingewikkelder zijn als je rouwt, maar ze zijn juist nu ook extra belangrijk.
Negeer opmerkingen over de duur van je rouw. Vaak zijn deze opmerkingen lief bedoeld. Mensen willen gewoon graag dat het goed met je gaat, maar zijn vaak onhandig in het verwoorden ervan. En in onze maatschappij kunnen we slecht omgaan met het verdriet van anderen. Als jij na een maand of 10 nog altijd last hebt van mentale of fysieke klachten en nog altijd verdrietig bent is dat echt heel normaal!
Ten slotte
Wanneer je om iemand rouwt is dat het bewijs dat iemand veel voor je betekende. Je brein rouwt zo diep omdat het zoveel van iemand hield.
En het herstel (als je het zo wilt noemen) is niet het verdwijnen van de pijn. Het is het langzaam leren leven met de afwezigheid van de persoon. Het is ontdekken wie jij bent in een wereld zonder die persoon. Het is de herinnering dragen zonder er door te worden meegesleurd.
Dat kost tijd. Meer tijd dan je omgeving misschien begrijpt. Meer tijd dan jij jezelf soms gunt.
Maar je brein is bezig met het herschrijven van zichzelf en dat valt niet te versnellen.
Wees dus vooral lief en mild voor jezelf. Praat met mensen die in staat zijn om zonder oordeel naar je te luisteren. Of zoek een andere manier die voor jou werkt om weer tot rust te komen.
Gebruikte bronnen:
- Artikel The Marginalian: Your brain on grief, your heart on healing
- Boek: Het rouwende brein - Mary-Frances O'Connor
- Onderzoek: Craving love? Enduring grief activates brain's reward center - Mary=Frances O'Connor, David K. Wellisch, Annette :. Stanton, Naomi I. Eisenberger, Michael R. Irwin, Matthew D. Lieberman
- Onderzoek: Functional Neuroanatomy of Grief: an FMRI Study - Harald Gündel, Mary-Frances O'Connor, Lindsey Littrell, Carolyn Fort, Richard D. Lane
- Onderzoek: The Psychobiology of Bereavement and Health: A Conceptual Review From the Perspective of Social Signal Transduction Theory of Depression - Annina Seiler, Roland von Känel, George M. Slavich
- Onderzoek: Unraveling the Neurobiology of Grief: Insights into Brain and Behavior–Narrative Review - Nikolao Statharakos
Reactie plaatsen
Reacties