Oktober 1994. Terwijl ik ontroostbaar snikkend opgerold op de bank lig, staat één van mijn grootouders vertwijfeld naast me. Geen idee wat hij moet doen. Hij staat daar maar. Als zwijgend standbeeld van zijn eigen verdriet, terwijl hij neerkijkt op zijn kleindochter die opgerold ligt in haar tranen.
Ik heb meer van dat soort beelden in mijn hoofd. Van mijn grootouders die hun eigen weg moesten zoeken in het verlies van hun kleinzoon en mijn broertje. Waarbij zoveel factoren bij elkaar kwamen. Hun eigen intense verdriet. Vragen als 'Waarom hij al zo jong en niet ik, terwijl ik toch al een mooi leven heb gehad?'. Geloofstwijfels. En zorgen om hun eigen kinderen en kleinkinderen die met dit grote verdriet werden geconfronteerd.
Dit is een blog over de pijn en het verdriet waar je als grootouder mee geconfronteerd wordt wanneer je een kleinkind verliest. Hoe ga je daar mee om? En hoe kun je er goed zijn voor je kinderen en kleinkinderen in dit grote verdriet?
Hoe ga ik hiermee om?
Terwijl ik de zin 'hoe ga je daar mee om?' in de alinea hierboven tik, schiet het antwoord in mijn hoofd: 'Niet!'.
Het verliezen van een kleinkind is één van de ergste dingen die je als grootouder kan overkomen. Daar ga je niet mee om. Daar moet je huilend, boos, zwoegend, struikelend en vragend je weg doorheen banen. Als een ondoordringbaar oerwoud wat je met een machete te lijf gaat, ondertussen hopend dat je de goede kant opgaat en niet per ongeluk één of ander gevaarlijk dier wakker maakt.
Het verlies van een kleinkind is loodzwaar. Niet alleen vanwege je eigen verlies en gemis, maar ook omdat je je kind en eventuele kleinkinderen ziet lijden. Soms al voor het overlijden van een kleinkind, omdat het een lijdensweg te gaan heeft wegens ziekte.
Als rouwtherapeut heb ik geen antwoord op de vraag 'hoe ga je hiermee om?', omdat iedereen anders met rouw omgaat. De Vlaamse rouwdeskundige Manu Keirse heeft het in dit kader heel mooi over de 'vingerafdruk van verdriet'. Jij rouwt op je eigen unieke manier. En vaak ook nog op verschillende manieren in verschillende situaties die om rouw vragen. Daarnaast: rouw is iets wat je niet snel even doet. Het is niet iets op je to-do lijst wat je af kunt vinken. Rouw is iets wat je doorleeft...en opnieuw doorleeft...en nog eens doorleeft.
Wat ik je wel kan zeggen is: blijf in je rouw dicht bij jezelf. Jij ervaart dit op jouw manier. Huil, wees boos, ga hardlopen, gooi een bord kapot, schrijf van je af, praat erover met anderen of wat ook maar bij jou past. Er is geen juiste manier om te rouwen. En zelden een verkeerde. En uiteindelijk, na lange, lange tijd, zul je merken dat de scherpe randjes er wat vanaf gaan. Maar dat heeft echt tijd nodig. En vaak vele malen meer dan we onszelf en anderen in deze maatschappij gunnen.
Als het verdriet je kind treft
In het verlies van een kleinkind heb je niet alleen te maken met je eigen verdriet, maar ook met dat van jouw kind en eventuele kleinkinderen. En dat is niet altijd eenvoudig. Juist omdat iedereen zijn of haar eigen proces heeft. Maar ook omdat je het gevoel kunt hebben dat je op de tweede rang zit. Het feit dat je kind zijn of haar kind heeft verloren is tenslotte veel erger (hierover ga ik overigens graag de discussie met je aan, want Goddank hoeven we verdriet niet te meten). En bovendien zijn je kinderen degenen die alles bepalen rondom een afscheid. Jij als grootouder hebt daar zelden iets over in te brengen. Ook zijn je kinderen vaak degenen die de meeste troost aangeboden krijgen door hun omgeving. En tenslotte word jij in het verdriet van je kind ook geraakt in je eigen zorgbehoefte. Je wilt zó graag iets doen voor je kind, maar je staat met lege handen en zult nooit voldoende troost en hulp kunnen bieden om dit grote verlies te verzachten.
Tips voor hoe je met je kinderen om kunt gaan
Toch vallen er ook in situaties als deze gelukkig een aantal goede tips te geven. In willekeurige volgorde:
- Erken het verdriet: Deze lijkt heel logisch, maar is dit niet per se. Het is goed om je te realiseren dat jij van een andere generatie bent dan je kinderen en kleinkinderen. Een generatie waarin vaak minder ruimte was voor verdriet. Een generatie waarin een miskraam of een stilgeboorte regelmatig nog werd afgedaan als een 'Dat hoort er nou eenmaal bij in het leven.' Een generatie waarin soms na enige tijd zelden tot nooit meer over de overledene werd gesproken. Dat is heel anders bij de huidige generatie. Erken dus het verdriet waar je kinderen, kleinkinderen, maar ook jijzelf mee geconfronteerd worden. En blijf dat doen! Dit is zó belangrijk. Mijn grootouders zijn tot in hun eigen ouderdom de naam van mijn broertje blijven noemen en verhalen over hem op blijven halen. Voor mij als kleinkind was dat goud.
- Weet dat verdriet vele uitingsvormen kent: Verdriet kan eruit zien als tranen, als wanhoop, als boosheid, als depressie, als onverschilligheid, als (zwarte) humor, als eenzame afzondering, als gemopper, als hulp weigeren, als heel veel knuffels nodig hebben, als eet- of drinkbuien, als feest vieren om wat was, als sporten, als klussen, als dagenlang in bed blijven liggen en als zoveel dingen meer. Neem dingen die op jouw vreemd, vervelend of zelfs kwetsend overkomen niet persoonlijk. Het is een reactie op de rouw en niet zozeer op jou.
- Doe dingen in overleg: Vroeger, als je kind een schaafwond opliep omdat het viel, was het duidelijk wat je kon doen: kusje erop, een pleister plakken, een knuffel en een lekker ijsje. Hoewel het verdriet nu vele malen groter is, is die zorgbehoefte er nog steeds. Dat is prachtig en lief. Het is heel fijn als jij een maaltijd kookt voor het gezin of even een was draait of de kleinkinderen meeneemt naar de speeltuin zodat papa en mama rust hebben. Maar doe dit wel in overleg! Sommige kinderen hebben het gevoel dat hun ouders de boel overnemen of dat hen te weinig ruimte wordt gegund. Ga dus het gesprek aan en vraag wat je kunt doen: 'Vind je het goed als ik jullie was doe? Ik merk dat ik heel graag iets voor jullie wil doen en jullie wil ontlasten, maar geef het ook aan als ik jullie even met rust moet laten of als jullie dingen liever zelf doen.'
- Geef het gezin de ruimte: Hoe moeilijk ook, geef het rouwende gezin van je kind de ruimte. Sommige gezinnen hebben genoeg aan zichzelf en geen hoofd- en rouwruimte om in die bubbel nog iemand anders toe te laten. Dat zegt niets over jou of jullie relatie, ook al kan dat wel zo voelen. Het zegt alles over het grote verdriet van je kind en hoeveel energie dat hem of haar kost.
- Wees flexibel: Rouw kan heel verraderlijk en veranderlijk zijn. Heb je afgesproken met je kind om even samen naar het tuincentrum te gaan ter afleiding, wil je kind na 5 minuten alweer naar huis. Of heb je afgesproken dat jullie samen de feestdagen vieren, belt je kind een dag van tevoren af omdat hij of zij het niet ziet zitten. Deze dingen zijn voor jou écht niet leuk en kunnen je het gevoel geven dat je het verkeerd doet. Maar opnieuw zegt dit niets over jou, maar alles over het proces waar je kind doorheen gaat. En ook daar is niets goeds of fouts aan. Het is gewoon zoals het is. Hoe moeilijk ook, probeer hierin flexibel te zijn.
- Wees vergevingsgezind: Rouw kan ingewikkelde dingen doen met een mens. En daardoor kan een rouwende er weleens iets uit flappen wat jou pijn doet. Opnieuw: echt niet leuk, maar het hoort er helaas wel gewoon bij. Probeer hierin vooral te zien dat de rouw aan het woord is en niet zozeer jouw kind.
- Respecteer de keuzes van je kind: Jouw kind kan hele andere keuzes maken rondom het verlies van zijn of haar kind en de daarbij behorende rituelen dan jij zou maken. Zo kan het bijvoorbeeld zijn dat jij zelf christen bent en graag zou zien dat je kind een uitvaartdienst in een kerk houdt, maar kan jouw kind hier hele andere keuzes in maakt. Dat kan heel moeilijk zijn, zeker als het om principiële keuzes gaat. Toch is het belangrijk om de keuzes van jouw kind hierin te respecteren. Uiteindelijk is het belangrijker om de relatie goed te houden dan dat de dingen op jouw manier gaan. En niet geheel onbelangrijk: ga in de emotie van het moment hier geen discussie over aan. Je kunt voorzichtig een vraag stellen als: 'Heb je hier en hier ook aan gedacht?' maar als je kind er anders over denkt dan is dat wat het is. Onder invloed van grote emoties kunnen discussies hele nare vormen aannemen.
Tips voor hoe je hierin goed voor jezelf zorgt
Fijn, al die tips over hoe je er hierin voor je kinderen en eventuele kleinkinderen kunt zijn, maar jij bent er ook nog. En ook jij hebt veel verdriet. Hoe zorg je hierin goed voor jezelf zonder je kinderen en kleinkinderen extra te belasten?
- Erken je eigen verdriet: De eerste reflex van veel grootouders is zorgen voor hun kinderen en kleinkinderen. Dat is een goede reflex. Maar het kan er ook voor zorgen dat je aan je eigen verdriet voorbij loopt. Het gebeurt regelmatig dat grootouders pas in een poel van rouw terechtkomen op het moment dat ze zien dat het met hun kinderen en kleinkinderen wat beter gaat. Op zich een prachtig mechanisme, maar tegen die tijd is de aandacht voor jouw verlies vaak ook wat weggeëbt en snap je zelf ook niet altijd even goed waar je emoties of fysieke klachten nou precies vandaan komen. Daarom is het heel belangrijk om vanaf het begin ook ruimte en erkenning te geven voor je eigen verlies en verdriet.
- Praat over je verlies met anderen: Deel je verdriet met vrienden, een buurvrouw, de wijkouderling, je collega's. Binnen je eigen gezin is soms weinig ruimte voor je eigen verdriet, omdat iedereen in zijn of haar eigen bubbel van verdriet zit. Door je verdriet buiten het gezin te delen kun jij je verhaal kwijt zonder dat je iemand die zelf ook rouwt er extra mee belast.
- Blijf herinneringen ophalen en iemands naam noemen: Veel rouwenden ervaren dat iemand pas écht weg is als zijn of haar naam niet meer genoemd wordt. Het is zo waardevol om dat te blijven doen. Ook voor ouders en broertjes en zusjes. Maak eventueel een herinneringsboek met foto's en verhalen over het leven van je kleinkind. Niet alleen heel waardevol voor jezelf, maar ook voor de ouders en broertjes en zusjes van je kleinkind. En had een kleinkind vanwege een miskraam of een stilgeboorte nog geen naam? Kijk dan of je samen met de ouders en je kleinkinderen een naam kunt bedenken. Dit hoeft niet eens een echte naam te zijn. Het kan ook iets zijn als 'Ukkie' of 'Kleine Schat'.
- Geef jezelf de ruimte: Niet alleen het gezin direct om je kleinkind heeft de ruimte nodig om op de eigen manier te rouwen, jij ook! Dus heb je geen zin in Sinterklaas, die brunch met vriendinnen of een praatje met je collega over je verlies? Doe het dan niet en zeg op een vriendelijke manier dat je al andere plannen had (niemand hoeft te weten dat dat in je pyjama tv kijken is), dat je helaas last minute verhinderd bent (niemand hoeft te weten dat je met een rood behuild gezicht door het huis loopt) of dat je nodig naar het toilet moet (psychologische plasjes kunnen heel erg opluchten).
- Wees vergevingsgezind richting jezelf: Midden in de storm van emoties zeggen we soms stomme dingen, doen we iets onhandigs, maken we verkeerde keuzes of eten we weer een hele reep chocola terwijl we eigenlijk al te zwaar zijn. Dat gebeurt niet alleen jou, dat gebeurt iedereen! Ga daar waar nodig het gesprek aan met iemand die je gekwetst hebt. Maar wees ook mild voor jezelf. Dit soort dingen gebeuren nou eenmaal.
- Zorg voor eigen rituelen: Bedenk eigen rituelen voor het herdenken van je kleinkind. Mijn grootouders pakten regelmatig de auto om 3 kwartier heen en 3 kwartier terug te rijden, alleen maar om even het graf van mijn broertje te bezoeken (vooruit...en even naar die leuke winkel in het dorp te gaan en als het zo uitkwam ook even langs ons). Maar er valt zoveel te bedenken: het maken van een gedenkhoekje, een collecte lopen voor een goed doel dat geld ophaalt voor datgene waar jouw kleinkind aan is overleden, een rouwwandeling maken, regelmatig pannenkoeken met appel en rozijnen eten omdat dat het lievelingsmaal was van je kleinkind. Dit is extra belangrijk als je kinderen op een andere manier vormgeven aan hun verlies dan jij graag zou zien.
In dit alles is het belangrijk dat je zo goed mogelijk voor jezelf zorgt. Vele malen makkelijker gezegd dan gedaan. Ik weet het. Vooral omdat jouw hart een dubbel verdriet draagt. Niet alleen het verdriet om je kleinkind, maar ook verdriet om het verdriet van je eigen kind en eventuele kleinkinderen. Maar deze rouw gaat nooit over en het heeft een hele lange adem nodig voor op zijn minst een klein beetje de scherpe randjes eraf gaan bij zowel jou als je kinderen en kleinkinderen. Als jij er voor je kinderen en kleinkinderen wilt zijn, zul je ook goed voor jezelf moeten zorgen, anders houd je dit niet vol.
Het is inmiddels 32 jaar geleden dat mijn broertje overleed en alleen mijn bonus-oma leeft nog. Maar ook zij schuwt het niet om Wouters naam nog steeds te noemen als het zo uitkomt. En dat doet me ook na 32 jaar nog steeds zó goed. Daarmee zegt ze me: 'Lieverd, ik mis hem ook nog steeds.' En daarmee zegt ze me: 'Lieverd, ik hou ook nog steeds van hem.'
Een groter geschenk kan ze me op dit gebied niet geven.
Gebruikte bronnen:
- Boek: Het rouwt in jou - Christine Vandenhole
Reactie plaatsen
Reacties